Wesprzyj działalność Nowoczesnej Polski
Scenariusze zajęć, ćwiczenia, materiały

45m
Nie wymaga dostępu do Internetu
Bez Internetu

Ta lekcja jest częścią tematu Prawo na poziomie gimnazjum.

Lekcja: Domena publiczna

wróć do spisu treści

Wiedza w pigułce ?

Kultura jest jak wielka kamienica, której nigdy nie przestajemy budować. Na już ułożonych cegłach kładziemy kolejne piętra tekstów i znaczeń. Kultura rozwija się w czasie. Jej rozwój uzależniony jest od tego, czy mamy prawo do korzystania z osiągnięć naszych poprzedników.

Domena publiczna to wszystkie te utwory, do których nikt nie posiada autorskich praw majątkowych. Oznacza to, że znajdujących się w domenie publicznej dzieł można swobodnie i bezpłatnie używać — poznawać je, kopiować i rozpowszechniać, opracowywać na nowo i twórczo przekształcać. W Polsce prawa majątkowe wygasają po 70 latach po śmierci autora. Uważa się, że właśnie domena publiczna jest warunkiem swobodnego rozwoju kultury i nauki. Dzięki domenie publicznej mogą działać biblioteki internetowe, muzea i różne archiwa. Inna nazwa domeny publicznej to „własność publiczna państwa”, a więc każdego z nas.

Jakie dzieła znajdują się w domenie publicznej?

  • te, do których wygasły autorskie prawa majątkowe (prawa te są ograniczone w czasie i zbywalne);
  • te, które nigdy nie podlegały autorskim prawom majątkowym;
  • materiały urzędowe — m.in. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej, ustawy i rozporządzenia.

Pamiętaj, że osobiste prawa autorskie nie wygasają nigdy. Zawsze pamiętaj o podaniu nazwiska autora.

W świetle prawa twórca nie może sam zdecydować o umieszczeniu utworu w domenie publicznej. Utwory przechodzą do domeny publicznej automatycznie kiedy mija 70 lat od śmierci ich autorów, dokładnie z początkiem każdego kolejnego roku. Dlatego 1 stycznia możesz świętować nie tylko Nowy Rok, lecz także to, że rośnie wspólne dobro całego społeczeństwa — wolna kultura.

wróć do spisu treści

Pomysł na lekcję ?

Domena publiczna jest wspólnym dobrem społeczeństwa. Wiedza, co można robić z utworami znajdującymi się w domenie publicznej jest potrzebna, żeby zrozumieć znaczenie domeny publicznej dla kultury. Czy można sobie wyobrazić świat bez domeny publicznej?

Cele operacyjne

Uczestnicy i uczestniczki:

  • wiedzą, co to jest domena publiczna;
  • potrafią wyjaśnić, jakie korzyści ma społeczeństwo z domeny publicznej;
  • wiedzą, że utwory przechodzą do domeny publicznej po 70 latach od śmierci autora;
  • potrafią obliczyć czas przejścia utworów do domeny publicznej.

Przebieg zajęć

1.

Rozdaj uczestnikom i uczestniczkom do przeczytania wydrukowaną „Wiedzę w pigułce”. Następnie poproś uczestników i uczestniczki, żeby przenieśli się do świata, w którym domena publiczna nie istnieje, a prawa autorskie trwają wiecznie. Jak będzie taki świat wyglądał? Poproś najpierw o wypisanie pomysłów indywidualnie po jednym na jednej karteczce, potem zacznijcie burzę mózgów. Przypomnij zasady burzy mózgów. Pojawiające się pomysły zapisujcie na tablicy. Pytanie pomocnicze, które możesz zadać:

  • Ilu spadkobierców mógłby mieć teraz Homer?
  • Czy byłoby możliwe pozyskanie zgody od nich wszystkich?
  • Czy mogłyby powstać dzieła bazujące np. na Odysei albo Antygonie?
Spróbujcie wspólnie podsumować, dlaczego domena publiczna jest potrzebna.

2.

Zapytaj uczestników i uczestniczki o ich ulubione filmy, książki, komiksy, zdjęcia, grafiki, obrazy. Zapisuj je na tablicy. Poproś, żeby każdy wybrał jeden z wypisanych na tablicy utworów. Przypomnij, że większość utworów w tym momencie objętych jest prawem autorskim. Jednak nie trwa to wiecznie. Po 70 latach od śmierci autora przechodzą one do domeny publicznej. Poproś, żeby każdy w przybliżeniu obliczył, kiedy utwór, który wybrali przejdzie do domeny publicznej i ile oni wtedy będą mieć lat. Poproś o prezentację wyników obliczeń.

3.

Podziel uczestników i uczestniczki na 4 grupy. Wyobraźcie sobie, że macie już tyle lat, ile potrzeba, i utwory, które wybraliście, znajdują się w domenie publicznej. Odpowiedzcie na pytania: co można zrobić z tą książką, obrazami czy filmem, jeśli są one w domenie publicznej. Pamiętajcie, że można je kopiować, rozpowszechniać, opracowywać na nowo i twórczo przekształcać. Podaj przykład, że kiedy Myszka Mickey będzie w domenie publicznej, będzie można namalować jej wizerunek na ścianie szkoły. Kiedy Gwiezdne Wojny trafią do domeny, będziecie mogli zagrać scenę z tego filmu, nakręcić ją na kamerze i wrzucić do sieci. Poproś uczestników i uczestniczki o wypisanie na kartkach ich pomysłów na temat wybranych utworów. Podejdź do grup, jeśli potrzebują pomocy, podpowiedz im, jak można opracować na nowo książkę, twórczo przekształcić obrazy. Poproś grupy o prezentację swoich pomysłów, zapisujcie je na tablicy. Podsumuj, jakie możliwości daje domena publiczna.

Ewaluacja

Czy po przeprowadzeniu zajęć ich uczestniczki i uczestnicy:

  • wiedzą, co to jest domena publiczna?
  • potrafią wyjaśnić, jakie korzyści ma społeczeństwo z domeny publicznej? (–> Rozważ realizację modułu Dozwolony użytek )
  • wiedzą, że utwory przechodzą do domeny publicznej po 70 latach od śmierci autora?
  • potrafią obliczyć czas przejścia utworów do domeny publicznej?

Opcje dodatkowe

Rozdaj uczestnikom i uczetniczkom materiał pomocniczy „Świat domeny publicznej” (ODT, DOC). Poproś, żeby go przeczytali, a następnie w dwójkach wypisali, co można robić w świecie domeny publicznej. Teraz razem z całą grupą wymieńcie swoje pomysły. Poproś jedną osobę, żeby zapisywała przykłady na tablicy. Dopiszcie inne pomysły, które nie pojawiły się w tekście. Spróbujcie wspólnie podsumować, jaką korzyścią jest domena publiczna dla społeczeństwa.

wróć do spisu treści

Materiały ?

wróć do spisu treści

Zadania sprawdzające ?

Zadanie 1

Przyporządkuj autorów z domeny publicznej do ich dzieł.

Przeciągnij odpowiedzi i upuść w wybranym polu.

Dzieła:

  • Romeo i Julia
  • Antygona
  • Alicja w Krainie Czarów
  • Ulisses
  • Przypadki Robinsona Crusoe
  • Księga Dżungli
  • Szewcy
  • Sherlock Holmes
  • Dracula
  • Trzej Muszkieterowie

Autorzy:

  • Stanisław Ignacy Witkiewicz
  • James Joyce
  • Daniel Defoe
  • Rudyard Kipling
  • Arthur Conan Doyle
  • Sofokles
  • Bram Stoker
  • Lewis Carroll
  • Szekspir
  • Aleksander Dumas

Zadanie 2

Korzystając z zasobów internetowych, przyporządkuj poniższe dzieła do utworów z domeny publicznej, którymi były inspirowane.

Przeciągnij odpowiedzi i upuść w wybranym polu.

Dzieła:

  • balet Sergiusza Prokofiewa Romeo i Julia
  • Zakochany Szekspir w reżyserii Johna Maddena
  • Bloomusalem spektakl Jerzego Grzegorzewskiego
  • Antygona w Nowym Jorku Janusza Głowackiego
  • gra komputerowa American McGee's Alice
  • Robinson Crusoe on Mars film Byrona Haskina
  • Poza światem film Roberta Zemeckisa
  • Księga Dżungli i Księga Dżungli 2 Walta Disney'a
  • spektakl Szewcy u bram Jana Klaty
  • film Guy'a Ritchiego Sherlock Holmes — Gra cieni
  • film Wernera Herzoga Nosferatu wampir
  • serial animowany Albert, piąty muszkieter

Utwory z domeny publicznej:

  • Romeo i Julia
  • Ulisses
  • Antygona
  • Alicja w Krainie Czarów
  • Przypadki Robinsona Crusoe
  • Księga Dżungli
  • Szewcy
  • Gra cieni — Sherlock Holmes
  • Dracula
  • Trzej Muszkieterowie

Zadanie 3

Korzystając z wyszukiwarki w serwisie Wolne Lektury sprawdź, w którym roku dzieła poniższych autorów przejdą do domeny publicznej.

204320312039203320272070
  • Konstanty Ildefons Gałczyński
  • John Ronald Reuel Tolkien
  • Witold Gombrowicz
  • Ernest Hemingway
  • Gustaw Herling-Grudziński
  • Leopold Staff
wróć do spisu treści

Słowniczek ?

integralność utworu
jedno z osobistych praw autora, nakazuje zachowanie w nienaruszonym kształcie formy i treści utworu.
domena publiczna
zbiór utworów będących dobrem wspólnym, do których prawa autorskie wygasły (np. utwory Chopina) oraz utwory, które nigdy nie były chronione, bo zostały stworzone przed powstaniem prawa autorskiego.
osobiste prawa autorskie
prawa niezbywalne chroniące więź twórcy z utworem. Jest to prawo do m.in. oznaczenia utworu swoim nazwiskiem lub pseudonimem, decydowania o tym w jaki sposób jest po raz pierwszy rozpowszechniony, wykorzystywany i jakie zmiany mogą zostać wprowadzone w jego formie lub treści. Osobiste prawa autorskie trwają wiecznie i nie można ich przekazać na rzecz innych osób.
majątkowe prawa autorskie
prawo twórcy do korzystania z utworu i rozporządzania nim. Jest to prawo zbywalne, co oznacza, że twórca może przenieść je na inne osoby lub udzielić zezwolenia na korzystanie z utworu (za wynagrodzeniem lub bez). Trwanie majątkowych praw autorskich jest ograniczone w czasie (70 lat po śmierci autora).

Zobacz cały słowniczek.

wróć do spisu treści

Czytelnia ?

wróć na górę