Prawo autorskiehttp://edukacjamedialna.edu.pl/lekcje/prawo-autorskie/Lipszyc, JarosławPaszewska, WeronikaLipszyc, JarosławBaranowska, Joanna RutaFundacja Nowoczesna PolskaPrawo w komunikacji i mediach – prawa wyłączne i monopole intelektualne2012/IV/WOS/t36/roz2012/IV/INFORMATYKA/c1prawo autorskiePublikacja dofinansowana ze środków Trust for Civil Society in Central and Eastern Europe.course2012-11-09liceum2018/LO/jezyk-polski/t4.2 2018/LO/jezyk-polski/t4.10 2018/LO/etyka/t2.4.1 2018/LO/etyka/t2.4.2 2018/LO/informatyka/t5.1 2018/LO/informatyka/t5.2 2018/LO/informatyka/t5.4 Creative Commons Uznanie autorstwa - Na tych samych warunkach 3.0http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/xmlpol Prawo autorskie Wiedza w pigułce Każdy wytwór aktywności twórczej, niezależnie od jego wartości artystycznej, jest utworem. Utwory są chronione prawem autorskim. Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych definiuje utwór jako każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia. Dlatego większość informacji, z których korzystamy, jest przedmiotem prawa autorskiego. Nie tylko książka, piosenka czy film, ale także e-mail do kolegi, zdjęcie zrobione komórką i komentarz na forum są utworami. Podlegają one automatycznie restrykcjom praw autorskich. Utwór nie musi być wcześniej rozpowszechniony. Zdjęcie zrobione przez ciebie jest utworem niezależnie od tego, czy je upublicznisz. Prawa chronią utwór od momentu jego powstania. Utworem jest także konkretne wyrażenie pewnej idei. To oznacza, że prawom autorskim podlega np. konkretny rysunek kwiatka, ale już nie sama idea rysowania kwiatków. Prawa autorskie to złożony system uprawnień, obowiązków i zezwoleń, który określa, co wolno robić z utworem, a co wymaga zgody posiadaczy praw. Część z tych praw to prawa osobiste, które są niezbywalne i wieczne (np. prawo do rozpoznania autorstwa). Autor może z nich dobrowolnie zrezygnować, ale nikt nie może od niego tych praw kupić. Inna kategoria praw autorskich to prawa majątkowe --- te są ograniczone w czasie, można także je sprzedawać bądź przekazywać innym. Początkowo prawo autorskie miało zastosowanie do książek. Z biegiem czasu powstawały nowe technologie, które dawały nowe możliwości kopiowania i dystrybucji utworów. W miarę rozwoju tych technologii rozszerzano zarówno zakres majątkowych praw autorskich, jak i czas ich trwania. W USA pierwotnie było to tylko 14 lat od pierwszej publikacji, na dodatek tylko dla utworów zgłoszonych do ochrony. Dziś w większości krajów świata, w tym w Polsce, jest to 70 lat od śmierci autora. Podstawą formułowania prawa autorskiego w XVIII wieku w Europie było przekonanie, że autora i jego dzieło łączy nieuchwytna, ale realna więź. Ta tradycja ma swoje źródło we francuskim oświeceniu. Dlatego w Polsce mówimy o prawie autorskim. Zupełnie inna jest tradycja anglosaska, w której źródłem praw autorskich był cechowy przywilej drukarski nazywany ,,prawem do kopiowania". Stąd angielska nazwa ,,copyright". Oprócz majątkowych praw autorskich przysługujących (przynajmniej początkowo) twórcy istnieją jeszcze tzw. prawa pokrewne przysługujące producentom i artystom wykonawcom. Dlatego w przypadku nagrań audio i filmowych musimy prosić o zgodę na wykorzystanie utworu więcej osób niż tylko samych twórców utworu. Pomysł na lekcję Prawo autorskie dotyczy wszystkich. Każdego dnia, w zwyczajnych codziennych czynnościach dotykamy aspektów związanych z prawem autorskim. Scenariusz ma na celu przybliżenie tego tematu, zastanowienie się nad tym, jak wygląda prawo autorskie. Przybliża również wydarzenia, które doprowadziły do ukształtowania się systemu prawa autorskiego w obecnej formie. Cele operacyjne Uczestnicy i uczestniczki: rozumieją, że każdy jest twórcą; wiedzą, że prawo autorskie chroni twórców, producentów, posiadaczy praw; rozumieją, że przedmiotem praw autorskich jest twórcze wyrażanie idei; rozumieją zmiany zachodzące w obszarze praw autorskich i ich konsekwencje dla społeczeństwa; potrafią wymienić wydarzenia dotyczące zmian w obszarze praw autorskich. Przebieg zajęć Napisz na środku tablicy ,,prawo autorskie". Zapytaj grupę o to, kogo chronią prawa autorskie. Pytania pomocnicze, które możesz zadać: Czy prawo autorskie będzie chroniło artystę wykonującego utwór na koncercie? Jeśli pisarz sprzeda prawa do swojej książki wydawnictwu, kogo wtedy chroni prawo autorskie? Kto jeszcze może być posiadaczem praw autorskich? Odpowiedzi, które powinny się pojawić to: twórca, artysta wykonawca, producent, firma która zleciła nagranie utworu, pracodawca, który zlecił pisanie artykułów, spadkobierca. tablica, kreda rozmowa 5 Podziel uczestników i uczestniczki na 2 grupy. Z jedną grupą wyjdź na chwilę z sali. Powiedz im, że teraz będą dziennikarzami, którzy chcą się dowiedzieć, co ludzie wiedzą i myślą na temat prawa autorskiego. Poproś ich, żeby wspólnie chwilę się zastanowili, jakie pytania zadadzą.Pytania pomocnicze dla dziennikarzy: Co myślisz o ściąganiu z internetu? Czy ściągasz z internetu? Czy ktoś traci na ściąganiu plików? Kto? Wróć do drugiej grupy. Powiedz im, że za moment przyjdą do nich dziennikarze, którzy są ciekawi opini ludzi na temat prawa autorskiego. Poproś ich, żeby odpowiadali w swoim imieniu, tak jak myślą. Nie ma dobrych, ani złych opinii na ten temat. Zaproś dziennikarzy. Powiedz, że każdy z nich ma 10 minut na przeprowadzenie wywiadów z 3--4 osobami. Na koniec zbierzcie informacje, jakie macie. Możecie je zapisać na tablicy.Zapytaj: Czy widzicie wypowiedzi, tezy, które się częściej powtarzały? Czy płyną jakieś wnioski z zebranych wypowiedzi? Zapytaj dziennikarzy, jak przeprowadzało im się wywiady i pozostałych, jak odpowiadało im się na pytania. kartki, długopisy wywiad, dyskusja 20 Podziel uczestników i uczestniczki na 3 grupy. Poproś ich, żeby usiedli razem. Rozdaj w każdej grupie wydrukowane i pocięte fragmenty historii z karty pracy ,,Historia wydarzeń --- zadanie". Poproś, żeby każdy wziął jeden fragment. Zadaniem grup jest ustawienie się w kolejności odpowiadającej wydarzeniom, które każdy ma na swojej kartce. Poproś grupy o prezentację ich wersji kolejności. Wyjaśnij wątpliwości. Skorzystaj z pomocy dla osoby prowadzącej ,,Historia wydarzeń --- rozwiązanie". Zapytaj ich, jak na przestrzeni lat zmieniał się czas trwania prawa autorskiego. Spróbujcie ustalić czas kolejnych wydarzeń. Zastanówcie się nad konsekwencjami rozwoju technologicznego w kontekście istniejącego prawa.Pytania pomocnicze: Za co płacimy, kupując piosenkę w sklepie internetowym, a za co, kiedy kupujemy książkę w księgarni? Zwróć uwagę, że rozwój technologii cyfrowych obniżył koszty powielania dzieł do minimum. Ile kosztuje ściągnięcie albumu muzycznego ze sklepu internetowego? W tym przypadku płacimy tak naprawdę za usługę, a nie za produkt. karta pracy ,,Historia wydarzeń --- zadanie" i pomoc dla osoby prowadzącej ,,Historia wydarzeń --- rozwiązanie" praca w grupach, prezentacja, dyskusja 20 Ewaluacja Czy po przeprowadzeniu zajęć uczestnicy i uczestniczki: wiedzą, że prawo autorskie chroni twórców, producentów, posiadaczy praw? (---> Rozważ przeprowadzenie lekcji ,,Prawa autora i prawa użytkowników") rozumieją, że przedmiotem praw autorskich jest twórcze wyrażanie idei? rozumieją zmiany zachodzące w obszarze praw autorskich i ich konsekwencje dla społeczeństwa? potrafią wymienić wydarzenia dotyczące zmian w obszarze praw autorskich? Opcje dodatkowe Ćwiczenie 3 możesz rozszerzyć o przypisanie orientacyjnych dat poszczególnym wydarzeniom. Ćwiczenie 3 możesz rozszerzyć też o pracę z tekstem. Podziel uczestników na grupy, każdej grupie rozdaj fragment tekstu Karla Fogela Zapowiedź świata post-copyright. Poproś uczestników i uczestniczki o uzupełnienie karty pracy ,,Historia wydarzeń --- zadanie" o dodatkowe informacje, które znajdą w tekście Karla Fogela. Materiały Karta pracy,,Historia wydarzeń --- zadanie" Pomoc dla osoby prowadzącej ,,Historia wydarzeń --- rozwiązanie" tekst Zapowiedź świata post-copyright Karla Fogela, https://pl.wikisource.org/wiki/Zapowiedź_Świata_post-copyright [dostęp 05.02.2018] Zadania sprawdzające Uporządkuj poniższe wydarzenia w chronologicznej kolejności. Więcej ludzi ma możliwość drukowania i rozpowszechniania swoich poglądów. Rząd w Anglii ustanawia cech prywatnych cenzorów, którzy kontrolują, to co jest drukowane. Powstaje pierwsze prawo autorskie przyznające uprawnienia autorowi, który może je odsprzedać komuś innemu. Obowiązuje przez 14 lat, licząc od pierwszej daty publikacji. Jan Gutenberg wynalazł prasę drukarską. Ilość książek na świecie rośnie w bardzo szybkim tempie. 35 krajów na świecie ma już czas trwania praw autorskich wydłużony do 70 lat plus życie autora. Międzynarodowa umowa dotycząca prawa autorskiego nie określa minimalnego okresu ochrony prawem autorskim, zostawiając to do decyzji poszczególnych krajów. Kopiowanie praktycznie nie wymaga żadnych kosztów. Czas trwania praw autorskich to długość życia autora plus 50 lat. Wprowadzenie nie jest obowiązkowe dla poszczególnych krajów członkowskich. Na świecie nie ma praktycznie możliwości powielania utworów. Kopiowanie książek polega na ich przepisywaniu, jest niezwykle czasochłonne. Czas trwania praw autorskich, ustalony na długość życia autora plus 50 lat, staje się obowiązkowy dla wszystkich krajów członkowskich. Istnieje wiele możliwości powielania utworów: książki papierowe, na taśmach magnetycznych, na płytach winylowych, płytach CD i DVD. Zaznacz, czy poniższe stwierdzenia są prawdziwe, czy fałszywe. Prawa autorskie można podzielić na prawa osobiste i majątkowe. Prawo do wynagrodzenia należy się tylko twórcy, nie można go przekazać innej osobie. Zakres i czas trwania prawa autorskiego jest stopniowo skracany. Prawo autorskie miało swój początek w epoce wynalezienia prasy drukarskiej. Prawo autorskie obowiązuje od momentu publikacji utworu. W większości krajów majątkowe prawa autorskie obowiązują od momentu powstania utworu do 70 lat od śmierci autora. Autor może zrezygnować z prawa do rozpoznawania autorstwa do jego utworu. Słowniczek dobra osobiste majątkowe prawa autorskie utwór rozpowszechniać integralność utworu Czytelnia Czerniawski Piotr, Lipszyc Jarosław, Wilkowski Marcin, Pierwsza pomoc w prawie autorskim, [online], [dostęp: 19.02.2013], Dostępny w Internecie: http://prawokultury.pl/publikacje/pierwsza-pomoc/. Fogel Karl, Zapowiedź świata post-copyright [online], tłum.Klub Terapii Obywatelskiej (Łukasz Gonsior, Magdalena Kędzierska, Małgorzata Nikodem, Przemysław Pelczar, Dominik Piekarczyk, Stanisław Sadowski, Kamila Skurska, Aneta Sopata i Aleksandra Trytko)., [dostęp: 05.02.2018], Dostępny w Internecie: https://pl.wikisource.org/wiki/Zapowiedź_Świata_post-copyright.