Wesprzyj działalność Nowoczesnej Polski
Scenariusze zajęć, ćwiczenia, materiały

45m
Nie wymaga dostępu do Internetu
Bez Internetu

Ta lekcja jest częścią tematu Prawo na poziomie gimnazjum.

Lekcja: Osobiste prawa autora

wróć do spisu treści

Wiedza w pigułce ?

Książki, piosenki, filmy, zdjęcia — każdą z tych rzeczy ktoś stworzył. Taką osobę nazywamy twórcą. Robisz zdjęcia, montujesz filmiki, robisz muzykę? W takim razie również jesteś twórcą.

Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych wyróżnia dwie typy praw autorskich:

  • prawa osobiste
  • prawa majątkowe

Prawa osobiste przysługują każdemu twórcy. Zgodnie z przepisami autor ma prawo do rozpoznania autorstwa i integralności jego dzieła. Kiedy nie podpisujesz utworu imieniem i nazwiskiem lub pseudonimem autora, lub też zmieniasz coś w formie i treści utworu, naruszasz te prawa. Te prawa są wieczne i niezbywalne — to dlatego wiesz, że Odprawę posłów greckich napisał Jan Kochanowski.

Jeśli korzystasz z czyjegoś utworu, pamiętaj o jego dokładnym oznaczeniu.

Należy podać:

  • imię i nazwisko lub pseudonim autora
  • źródło: link lub tzw. adres bibliograficzny — tytuł, rok ukazania się, informacje o wydawcy

Robi się to nie tylko dla poszanowania praw autorskich, lecz także po to, by każdy mógł łatwo znaleźć utwór.

Prawa majątkowe są zbywalne i ograniczone w czasie. W Polsce wygasają po 70 latach od śmierci autora (a tym samym przechodzą do domeny publicznej). Prawa majątkowe mówią, że autor ma wyłączne prawo do rozporządzania swoim dziełem — a więc to on wydaje zgodę na publikację i użycie.

wróć do spisu treści

Pomysł na lekcję ?

Prawo autorskie dotyczy wszystkich, bo wszyscy korzystamy z utworów znajdujących się pod ochroną prawa autorskiego. W trakcie zajęć uczestnicy i uczestniczki nauczą się prawidłowo oznaczać utwory, będą mieli okazję zebrać informacje, które już mają na temat prawa autorskiego i przyjrzeć się bliżej pojęciom związanym z prawem autorskim.

Cele operacyjne

Uczestnicy i uczestniczki:

  • rozumieją i potrafią używać następujących pojęć związanych z prawami autorskimi: twórca, rozpoznanie autorstwa, integralność utworu, prawo do pierwszej publikacji, uczestnictwo w kulturze, wolność słowa, czasowy charakter prawa autorskiego, dozwolony użytek.

Przebieg zajęć

1.

Zapytaj grupę, co wiedzą o prawie autorskim. Poproś, żeby wymieniali wszystko, co im przychodzi do głowy, a jest związane z tym tematem. Odpowiedzi zapisuj na tablicy.

Ćwiczenie ma na celu zebranie i przypomnienie informacji o prawie autorskim.

2.

Wypisz w widocznym miejscu pojęcia:

  • twórca,
  • rozpoznanie autorstwa,
  • integralność utworu,
  • prawo do pierwszej publikacji,
  • prawo do wynagrodzenia,
  • uczestnictwo w kulturze,
  • wolność słowa,
  • czasowy charakter prawa autorskiego,
  • dozwolony użytek.

Podziel grupę na 6 zespołów. Rozdaj każdemu zespołowi po jednej historii z karty pracy „Historie i pojęcia” (ODT, DOC). Poproś zespoły o dyskusję, które pojęcia mogą pasować do ich historii. Nie wyjaśniaj teraz pojęć. W razie pytań poproś, żeby rozwiązali zadanie tak, jak im się wydaje. Poproś zespoły o odczytanie historii i pojęć, które im przypisali. Zapytaj inne zespoły, jakie pojęcia oni by przypisali. Przeprowadź dyskusję na forum, jeśli wystąpią rozbieżności. Poproś o podanie innych przykładów dotyczących integralności utworu, wolności słowa, uczestnictwa w kulturze. Jeśli któreś pojęcia są niezrozumiałe, wyjaśnij je.

3.

Podziel grupę na zespoły 2–3 osoby. Każdemu zespołowi przyporządkuj jedno pojęcie z wypisanych w ćwiczeniu 2. Poproś zespoły o podanie przykładów ilustrujących ich pojęcie. Mogą to być historie wymyślone lub takie, o których uczestnicy i uczestniczki słyszeli w mediach. Poproś zespoły o prezentację przykładów bez podawania pojęcia, pozostałe zespoły poproś o zgadywanie, jakie pojęcie kryje się pod podawanymi przykładami.

Pytania pomocnicze, które możesz zadać:

  • Twórca. Kto jeszcze jest twórcą poza osobami bardzo znanymi? Czy trzeba zarabiać pieniądze na swojej twórczości, żeby nazywać się twórcą?
  • Rozpoznanie autorstwa. Dlaczego ważne jest, żeby zaznaczać, kto jest autorem dzieła? W jaki sposób rozpoznajemy autorstwo?
  • Integralność utworu. Czym jest integralność utworu? W jaki sposób może dojść do naruszenia integralności utworu?
  • Prawo do pierwszej publikacji. Co oznacza prawo do pierwszej publikacji? Podajcie przykłady sytuacji, kiedy prawo do pierwszej publikacji nie zostało spełnione.
  • Prawo do wynagrodzenia. Na czym polega prawo do wynagrodzenia? Jak myślicie, dlaczego to prawo zostało ustanowione?
  • Uczestnictwo w kulturze. Jak uczestniczycie w kulturze? Dlaczego jest to ważne prawo użytkowników?
  • Czasowy charakter prawa autorskiego. Na czym on polega? Co by się stało, gdyby prawo autorskie trwało wiecznie?
  • Dozwolony użytek. Na czym on polega? O czyje prawa dba?

Ewaluacja

Czy po przeprowadzeniu zajęć ich uczestnicy i uczestniczki:

  • rozumieją, czym jest integralność utworu?
  • potrafią używać następujących pojęć związanych z prawami autorskimi: twórca, rozpoznanie autorstwa, integralność utworu, prawo do pierwszej publikacji, uczestnictwo w kulturze, wolność słowa, czasowy charakter prawa autorskiego, dozwolony użytek?

Opcje dodatkowe

Ćwiczenie 2 możesz rozwinąć o opisywanie źródeł internetowych. Jeśli masz dostęp do komputerów i internetu, poproś uczestników i uczestniczki o znalezienie artykułów, utworów muzycznych związanych z wybranym tematem, ulubionych albo z jakiegoś powodu interesujących. Opiszcie źródła.

Ćwiczenie 3 możesz rozwinąć o ilustrację pojęć za pomocą scenek. Poproś grupy o przedstawienie ich pojęć za pomocą pantomimy albo odegrania scenek ilustrujących pojęcia. Resztę grup poproś o zgadywanie, które z pojęć jest przedstawiane. Możecie też zagrać w rysowane kalambury.

Ćwiczenie 3 możesz również rozwinąć o dyskusję na podstawie pytań pomocniczych.

wróć do spisu treści

Materiały ?

wróć do spisu treści

Zadania sprawdzające ?

Zadanie 1

Wpisz w odpowiednie miejsca w tekście następujące słowa:

czasowy charakterPrawo do wynagrodzeniakulturzeintegralność utworuwolności słowarozpoznania autorstwatwórcą

Kiedy zrobisz zdjęcie, czy narysujesz rysunek stajesz się jego . Masz prawo do . Oznacza to, że inni, udostępniając twoje zdjęcie, mają obowiązek podać twoje imię i nazwisko lub pseudonim, jeśli nim podpisałeś/aś swoje zdjęcie. Możesz wziąć czyjeś zdjęcie i np. dorysować do niego chmurki z dialogami, ponieważ przysługuje ci prawo do uczestnictwa w i . Tak zmienione zdjęcie nie może być dalej podpisywane nazwiskiem fotografa, wtedy byłaby naruszona . Możesz się sam podpisać pod takim utworem, ale musisz wyraźnie zaznaczyć, kto jest autorem samego zdjęcia. Jeśli zrobisz zdjęcie, a komuś się ono spodoba, możesz dostać za nie pieniądze. przysługuje każdemu twórcy. Każde zdjęcie może stać się bardzo znane. Obiec świat. Autor będzie dostawał wynagrodzenie od każdej publikacji zdjęcia. A każda osoba, chcąc opublikować zdjęcie, będzie musiała pytać o zgodę autora. Takie prawo nie obowiązuje wiecznie. Po 70. latach po śmierci autora każdy będzie mógł swobodnie publikować zdjęcie, bo prawo autorskie ma . To samo odnosi się do książek, muzyki i wszystkich innych utworów.

wróć do spisu treści

Słowniczek ?

uznanie autorstwa
informacja o autorze utworu, warunek konieczny przy wykorzystaniu czyjegoś utworu, np. cytacie lub remiksie. Zawsze należy zamieścić informację, czyj utwór wykorzystujemy.
integralność utworu
jedno z osobistych praw autora, nakazuje zachowanie w nienaruszonym kształcie formy i treści utworu.
rozpowszechniać
czynić coś ogólnie znanym. Decyzja o pierwszym rozpowszechnieniu utworu jest jednym z osobistych praw autora. Rozpowszechnienie utworu może polegać na udostępnieniu uwtoru w internecie, przekazaniu rękopisu wydawnictwu lub wykonaniu utworu.
uczestnictwo w kulturze
kontakt z wytworami kultury i dziełami oraz używanie ich.
domena publiczna
zbiór utworów będących dobrem wspólnym, do których prawa autorskie wygasły (np. utwory Chopina) oraz utwory, które nigdy nie były chronione, bo zostały stworzone przed powstaniem prawa autorskiego.
dozwolony użytek
możliwość nieodpłatnego korzystania z dzieła bez zgody posiadacza praw majątkowych. Dozwolony użytek osobisty oznacza możliwość korzystania z dzieła, jak również kopiowanie go na użytek własny lub osób bliskich. Istnieje także dozwolony użytek publiczny, z którego korzystają biblioteki, muzea, archiwa i szkoły.

Zobacz cały słowniczek.

wróć do spisu treści

Czytelnia ?

wróć na górę